Thi cử và nền giáo dục Việt Nam
dưới thời Pháp thuộc (10)
Biên soạn: PGS.TS. Trần Xuân Mai
Năm Nhâm Tuất (1862), Pháp chiếm ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ gồm 3 tỉnh
Gia Định, Định Tường và Biên Hòa. Năm Đinh Mão (1867), Pháp chiếm ba tỉnh miền Tây là Vĩnh Long, An
Giang và Hà Tiên. Hòa ước Giáp Tuất (1874) công nhận chủ quyền của Pháp trên
toàn thể lãnh thổ Nam Kỳ. Nam Kỳ trở thành thuộc địa (colonie) của Pháp.
Hai hòa ước năm Quí Mùi 1883 và
Patenôtre năm Giáp Thân 1884 công nhận quyền bảo hộ của Pháp ở Bắc Kỳ và Trung
Kỳ. Bắc Kỳ và Trung Kỳ trở thành đất bảo hộ (protectorat) của Pháp. Ở miền Bắc,
trên danh nghĩa, triều đình Huế còn quyền hành nhưng trên thực tế mọi việc do
người Pháp điều khiển. Trung Kỳ do triều đình Huế cai trị nhưng được đặt dưới sự
kiểm soát chặt chẽ của Pháp.
Khi đô hộ Việt Nam, nhu cầu cấp bách của
người Pháp là phải hủy diệt nền Nho học và thay thế bằng một hệ thống giáo dục
phục vụ cho guồng máy cai trị. Do đó, chiếm được Nam Kỳ xong là người Pháp lập
tức khai tử nền giáo dục Nho học. Năm 1864 là kỳ thi Hương cuối cùng ở Nam Kỳ
(tổ chức ở ba tỉnh miền Tây trước khi bị Pháp chiếm). Từ 1878 chữ Hán trong giấy
tờ công văn các cơ quan hành chánh được thay thế bằng chữ Pháp và chữ quốc ngữ.
Ở Bắc Kỳ và Trung Kỳ, dưới quy chế bảo
hộ, sự thay đổi về giáo dục chậm hơn. Kỳ thi Hương cuối cùng ở Bắc là năm Ất
Mão 1915, và ở Huế năm Mậu Ngọ 1918. Chế độ giáo dục và khoa cử Nho học thực sự
cáo chung với khoa thi Hội chót năm Kỷ Mùi 1919 ở Huế. Tuy vậy mãi đến năm 1932
bộ máy quan lại của triều đình mới bỏ việc dùng chữ Hán và thay thế bằng chữ
Pháp hay chữ quốc ngữ.
MỤC ĐÍCH NỀN GIÁO DỤC CỦA NGƯỜI PHÁP Ở VIỆT
NAM
Nhìn thấy quá khứ Việt Nam nặng về Hán
học, chủ tâm của người Pháp là muốn cắt đứt liên lạc văn hóa giữa người Việt với
người Tàu. Để đạt mục đích hướng tinh thần người Việt về với Pháp, chữ Hán cũng
như chữ Nôm cần phải triệt bỏ và thay thế bằng chữ Pháp, còn văn tự cho tiếng
nói người bản xứ nếu cần đã có chữ quốc ngữ cùng một họ mẫu tự La Tinh . Năm
1865 súy phủ Sài Gòn cho ra đời tờ Gia Định Báo là tờ Công Báo đầu tiên viết bằng
chữ quốc ngữ. Trong tinh thần ấy, trước tiên người Pháp dựng lên những cơ sở
văn hóa để truyền bá chữ Pháp và chữ quốc ngữ. Đáp ứng nhu cầu cấp bách trong
thời gian đầu Pháp thiết lập các trường đào tạo thông ngôn. Ngày 8/5/1861 Đô Đốc
Charner ký nghị định lập trường Collège d'Adran để đào tạo thông ngôn người Việt
và cho cả người Pháp muốn học tiếng Việt (5). Trường Thông Ngôn (Collège des
Interprètes) được thiết lập ở Sài Gòn năm 1864, ở
Hà Nội năm 1905. Pháp còn thiết lập
các Trường Hậu Bổ (chuẩn bị bổ ra làm quan Apprenti Mandarin) ở Hà Nội năm 1903
và ở Huế năm 1911. Đây là những bước đầu trong việc thiết lập một nền giáo dục
của Pháp.
Khi xây dựng nền giáo dục thay thế Nho
giáo, người Pháp có ba mục đích. Mục đích quan trọng nhất nhằm đào tạo lớp người
thừa hành chính sách của Pháp là cai trị và khai thác ở Việt Nam và cả Đông
Dương. Tầng lớp này bao gồm các viên chức trong các ngành hành chánh, giáo dục,
y tế và xây dựng. Thứ đến là truyền bá tư tưởng Pháp, lòng biết ơn sự khai hóa
của Pháp và sự trung thành với Pháp. Cuối cùng với mục đích mị dân, làm người
Việt tin rằng hệ thống giáo dục của Pháp ở Việt Nam là văn minh và tiến bộ. Hai
mục đích đầu là căn bản, mục đích thứ ba chỉ dùng để đối phó với sự đòi hỏi một
nền giáo dục tiến bộ của người Việt trong tương lai mà thôi.
Hệ thống giáo dục của nước Pháp đã được
người Pháp ở Việt Nam điều chỉnh và thêm bớt cho phù hợp với ba mục đích trên
cũng như để thích hợp với thực tế ở Việt Nam. Đây là hệ thống Giáo Dục Pháp Cho
Người Bản Xứ" (Enseignement Franco-
Indigène), thường được gọi là Giáo Dục
Pháp-Việt. Trong nền giáo dục này tiếng Pháp là chuyển ngữ tức tiếng Pháp được
dùng để trao đổi trong lớp học (giảng bài, làm bài, sách giáo khoa viết bằng tiếng
Pháp). Riêng ba lớp tiểu học đầu là được dùng tiếng Việt làm chuyển ngữ, sau đó
tiếng Việt được học như một ngoại ngữ. Ngoại ngữ thứ hai thường là tiếng Anh ở
bậc Tú Tài. Chữ Hán được học theo tự nguyện. một tuần một giờ ở các lớp trên của
bậc tiểu học nếu có thày dạy.
Để điều hành, Pháp thiết lập tại mỗi kỳ
một Sở Giáo Dục Cho Người Bản Xứ (Service de L'Enseignement Local) do một Chánh
Sở (Chef de Service) người Pháp đứng đầu. Các cơ sở giáo dục này đặt trực thuộc
tòa Khâm Sứ. Mọi sự bổ nhiệm, thuyên chuyển, thăng thưởng, kỷ luật các giáo chức
từ bậc tiểu học trở lên đều phải do khâm Sứ quyết định. Khi Pháp thành lập liên
bang Đông Dương (gồm Bắc, Trung, Nam Kỳ, Cao Miên và Lào), một số việc phải được
Toàn Quyền Đông Dương (Gouverneur de l'Indochine) chuẩn y. Nha Học Chính Đông
Pháp (Direction de l'Instruction Publique de l'Indochine) ra đời do một Giám Đốc
người Pháp chỉ đạo trực tiếp 5 sở giáo dục của liên bang Đông Dương. Năm 1933,
Phạm Quỳnh được Bảo Đại bổ nhiệm làm Thượng Thư Bộ Học. Nhờ sự đòi hỏi quyết liệt
của họ Phạm, Pháp phải nhượng bộ cho Việt Nam quyền quản lý các trường tiểu học
ở Trung Kỳ nhưng dưới sự kiểm soát của tòa Khâm Sứ Pháp.
Hệ thống giáo dục Pháp-Việt gồm 2 phần:
giáo dục phổ thông và giáo dục cao đẳng chuyên nghiệp, đại học.
TỔ
CHỨC CỦA HỆ THỐNG GIÁO DỤC PHỔ THÔNG PHÁP-VIỆT
Trong thời kỳ phôi thai, Pháp thiết lập
vài trường để làm nòng cốt cho hệ thống giáo dục phổ thông là các trường trung
học Le Myre de Vilers ở Mỹ Tho (1879), trường Quốc Học Huế (1896), trường trung
học Bảo Hộ (Collège du Protectorat) tức trường Bưởi Hà Nội (1908). Ba trường
này khi mới mở chỉ có bậc tiểu học, mấy chục năm sau mới giảng dạy đến các bậc
cao hơn. Riêng chỉ có 2 trường Quốc Học Huế và trường Bưởi sau này có đến bậc
Tú Tài. Từ 1910 đến 1930 là thời kỳ hình thành hệ thống giáo dục có tính cách hệ
thống. Từ 1930 đến 1945 là thời kỳ tổ chức hệ thống giáo dục cho người bản xứ của
Pháp ở Việt Nam đã được hoàn chỉnh.
Song song với hệ thống giáo dục phổ
thông Pháp-Việt, Pháp thiết lập 3 trường hoàn toàn như ở Pháp dành riêng cho
con cái người Pháp ở Việt Nam và con cái những người Việt thân Pháp. Đó là các
trường Chasseloup Laubat ở Sài Gòn
(1874), trường Albert Sarraut ở Hà Nội (1918) và trường Yersin ở Đà Lạt (1935).
Cả 3 trường này lúc đầu cũng được hình thành từ bậc tiểu học trước rồi sau mới
có đến bậc Tú Tài.
KIẾN
TRÚC CỦA NỀN GIÁO DỤC PHỔ THÔNG PHÁP-VIỆT
Tới khi hình thành đầy đủ, hệ thống
giáo dục phổ thông Pháp-Việt có 3 bậc với học trình là 13 năm:
Bậc
Tiểu Học 6 năm:
Lớp Đồng Ấu (Cours Enfantin)
Lớp Dự Bị (Cours Préparatoire)
Lớp Sơ Đẳng (Cours Élémentaire)
Lớp Nhì năm thứ nhất (Cours Moyen 1ère
année)
Lớp Nhì năm thứ hai (Cours Moyen 2è
année)
Lớp Nhất (Cours Supérieur)
Ba lớp đầu còn được gọi là bậc sơ học.
Học xong lớp Sơ Đẳng học sinh thi lấy bằng
Sơ Học Yếu Lược (Primaire Élémentaire)
Những học sinh được tuyển thẳng lên lớp Nhì năm thứ nhất không bắt buộc phải
thi Sơ Học Yếu Lược. Học hết lớp Nhất học sinh được thi bằng Tiểu Học Yếu Lược
hay Sơ Đẳng Tiểu Học (Certificat d'Études Primaire Franco-Indigène, viết tắt là
CEPFI), phải có bằng này mới được dự tuyển học lên lớp trên.
Bậc
Cao Đẳng Tiểu Học (Primaire) 4 năm:
Học xong 4 năm được thi lấy bằng Cao Đẳng
Tiểu Học (Diplôme d'Étude Primaire
Supérieurs Franco-Indigène) còn gọi là
bằng Thành Chung. Phải có bằng Thành Chung mới được dự thi lên bậc Trung Học tức
bậc Tú Tài. Các trường dạy bậc Cao Đẳng Tiểu Học được gọi là Collège.
Bậc
Trung Học (Enseignement Secondaire) 3 năm:
Còn được gọi là bậc Tú Tài Pháp-Việt,
bậc Trung Học gồm 3 năm. Học xong 2 năm đầu được thi lấy bằng Tú Tài phần thứ
nhất (Baccalauréat, 1ère partie). Đậu bằng này được học tiếp năm thứ ba không
phải thi tuyển. Năm thứ 3 được chia làm 2 ban: ban Triết và ban Toán. Hai ban
có những môn học hoàn toàn giống nhau như Sử. Địa,
Ngoại Ngữ. Có những môn giống nhau
nhưng số giờ học khác nhau như Đại Số, Thiên
Văn. Có những môn chỉ học ở ban này mà
ban kia không có như ban Triết có Tâm Lý Học, Siêu Hình Học, ban Toán có Hình Học,
Cơ Học, Số Học. Từ niên học 1937-1938 trên toàn cõi Việt Nam đều áp dụng chương
trình Pháp-Việt đủ 3 ban: Toán, Khoa Học, Triết. Ngoài ban mình học, học sinh
được phép thi tốt nghiệp các ban khác nhưng phải tự học thêm những môn mà ở ban
mình theo học không có. Học sinh cũng được phép thi bằng Tú Tài Pháp. Học xong
năm này thi lấy bằng Tú Tài Toàn Phần (Certificat de Fin d'Études Secondaire
Franco-Indigènes). Học sinh tốt nghiệp 2 hoặc 3 ban hoặc thêm bằng Tú Tài Pháp
được ưu tiên khi thi vào các trường Đại Học có thi tuyển như các trường Grandes
Écoles ở Pháp hoặc các trường Cao Đẳng Chuyên Nghiệp ở Hà Nội lúc đó.
Từ niên học 1926-1927 Pháp thiết lập
thêm chế độ Tú Tài Bản Xứ (Baccalauréat
Local) học thêm các môn về văn chương
Việt Nam, lịch sử, triết học Đông Phương và Cận Đông (Ấn Độ, Trung Hoa, Do
Thái). Chương trình rất nặng, bị chỉ trích và ta thán rất nhiều nên đã bị hủy bỏ
từ niên học 1937-1938.
CÁC
ĐẶC ĐIỂM CỦA NỀN GIÁO DỤC PHỔ THÔNG PHÁP-VIỆT
Một đặc điểm của nền giáo dục phổ thông
Pháp-Việt là hễ có bằng Tú Tài Toàn Phần thì đương nhiên được vào học các trường
Đại Học (Université), nhưng muốn vào các trường Cao Đẳng thì phải qua một kỳ
thi tuyển rất khó. Trước 1945, Việt Nam chỉ có một trường Đại Học và vài trường
Cao Đẳng Chuyên Nghiệp ở Hà Nội như Sư Phạm, Canh Nông, Thú Y, Công Chánh và Mỹ
Thuật.
Một đặc điểm khác nữa là chương trình
học do nhà nước quy định có tính cách bắt buộc trong việc giảng dạy nhưng sách
giáo khoa lại hoàn toàn do các nhà xuất bản mời người biên soạn và các sách này
chỉ được dùng để tham khảo mà thôi. Tất nhiên những sách giáo khoa do các nhà
giáo có kinh nghiệm và uy tín được sử dụng nhiều hơn. Riêng ở bậc Tiểu Học sách
giáo khoa do Nha Học Chính Đông Pháp chủ trì việc biên soạn và xuất bản, bán rẻ
cho học sinh. Từ bậc Cao Đẳng Tiểu Học trở lên thì dùng sách giáo khoa xuất bản
ở Pháp (trừ vài quyển về Lịch Sử Việt Nam, Địa Lý Đông Dương, Văn Học Việt Nam
do các giáo chức người Pháp hay người Việt soạn và xuất bản ở Hà Nội.
GIÁO
CHỨC NỀN GIÁO DỤC PHỔ THÔNG PHÁP-VIỆT
Các giáo chức giảng dạy tại các trường
thuộc hệ thống giáo dục phổ thông Pháp-Việt đa số là người Việt Nam. Ở các lớp
thuộc bậc Cao Đẳng Tiểu Học và nhất là ở bậc Tú Tài cũng có một số giáo chức
người Pháp. Trái lại, tại các trường hoàn toàn Pháp như
Albert Sarraut, Chasseloup Laubat các
giáo chức chủ yếu là người Pháp. Dạy bậc Sơ
Học giáo chức phải tốt nghiệp Tiểu Học
và học thêm một năm lớp Sư Phạm (Cours de Pédagogie). Giáo chức dạy bậc Tiểu Học
phải tốt nghiệp bằng Cao Đẳng Tiểu Học và được bổ túc về khoa Sư Phạm. Nhằm đào
tạo các giáo viên tiểu học, có các lớp sư phạm(Section Normal) vừa học sư phạm
vừa học chương trình Cao Đẳng Tiểu Học. Các giáo chức bậc Cao Đẳng Tiểu Học thì
phải tốt nghiệp trường Cao đẳng Sư Phạm Hà Nội. Dạy bậc Tú Tài thì phải tốt
nghiệp Cử nhân ở Pháp về hoặc phải có bằng cao hơn Cử Nhân như học vị Thạc Sĩ
(Agrégé) .
TRƯỜNG
ỐC CỦA HỆ THỐNG GIÁO DỤC PHỔ THÔNG PHÁP-VIỆT
Các trường phổ thông công lập Pháp-Việt
là những nhà gạch lợp ngói kiên cố và có phòng thí nghiệm. Xét vào thời điểm
1940-1945 thì trường ốc như thế thuộc loại tốt.
Ở các huyện lỵ có trường Sơ Học. Ở các
tỉnh lỵ và một vài huyện lỵ lớn có trường Tiểu Học. Các tỉnh lỵ lớn có trường
Sơ Học hay Tiểu Học dành riêng cho nữ sinh. Trung bình một tỉnh có khoảng từ 2
đến 4 trường Tiểu Học, mỗi trường có từ trên 100 đến vài trăm học sinh. Các
thành phố lớn mới có trường Cao Đẳng Tiểu Học như Hà Nội, Hải Phòng, Nam Định Lạng
Sơn (Bắc Kỳ), Thanh Hóa, Nghệ An (Vinh), Huế, Quy Nhơn (Trung Kỳ), Sài Gòn, Cần
Thơ, Mỹ Tho (Nam Kỳ). Các trường Cao Đẳng Tiểu Học dành riêng cho nữ sinh chỉ
có ở Hà Nội (trường Đồng Khánh), Huế (trường Đồng Khánh), Sài Gòn (trường Gia
Long còn gọi là trường Áo Tím). Bậc Trung Học (bậc Tú Tài) chỉ có ở Hà Nội (trường
Bưởi), Huế (trường Khải Định), Sài Gòn (trường Pétrus Ký). Mỗi trường có khoảng
từ 100 đến 200 học sinh. Bậc Tú Tài cũng có ở các trường hoàn toàn Pháp tại Hà
Nội (trường Albert Sarraut), Sài Gòn (Chasseloup Laubat). Ngoài hệ thống trường công còn có các trường
tư phần lớn do giáo hội Thiên Chúa Giáo xây dựng ngay từ những ngày đầu Pháp
chiếm Việt Nam. Hai trường của Thiên
Chúa Giáo có tiếng là trường Pellerin ở
Huế và trường Taberd ở Sài Gòn. Sau năm 1930 có một số tư thục do tư nhân mở ra
ở Hà Nội, Huế, Sài Gòn và ở một vài tỉnh lỵ lớn đa số là các trường bậc Tiểu Học.
Tư thục bậc Cao Đẳng Tiểu Học chỉ có ở Hà nội, Huế và Sài gòn. Riêng tư thục bậc
Tú Tài chỉ có ở Hà Nội và Sài Gòn. nhưng chỉ có lớp cho 2 năm đầu vì học sinh đậu
Tú Tài phần thứ nhất đương nhiên được thu nhận vào trường công.
Hệ thống giáo dục phổ thông Pháp-Việt
do Pháp thiết lập rất nhỏ. Trước nhất vì đó là một chương trình giáo dục chỉ nhằm
đào tạo một số người thừa hành cho mục tiêu cai trị và khai thác của người
Pháp. Thứ nũa vì dân số nước ta lúc đó không nhiều, chỉ có khoảng 20 triệu người
(12). Sau khi Nhật đảo chánh Pháp ở Đông Dương chương trình giáo dục phổ thông
Pháp-Việt bị bãi bỏ ở Bắc và Trung Kỳ năm 1945 và được thay thế bằng chương
trình Hoàng Xuân Hãn. Riêng miền Nam đến khi quốc trưởng Bảo Đại thành lập
chính quyền quôc gia mới chấm dứt áp dụng chương trình giáo dục Pháp- Việt vào
năm 1949.
CHÚ THÍCH
(1)
Ở Huế có tòa Khâm Sứ, mỗi tỉnh có tòa Công Sứ. Mọi việc lớn nhỏ ở tỉnh phải báo
cáo cho tòa Công Sứ, triều đình nhà Nguyễn phải báo cáo cho tòa Khâm Sứ ở Huế.
(2)
Thư của Paulin Vial, Giám Đốc Nội Vụ, Súy Phủ Nam Kỳ gửi Quan Bố Sài Gòn ngày
15 tháng 1 năm 1866:
"Dès
les premiers jours, on a reconnu que la langue Chinois était une barrière de
plus entre nous et les indigènes; l'instruction donné par le moyen de caractères
hiéroglyphiques nous échappait complètement; cette écriture ne permet que
difficilement de transmetre à la population les notions diverses qui lui sont
nécessaires au niveau de leur nouvelle situation politique et commercial.
Nous sommes obligés en conséquence de suivre les traditions de notre propre
enseignement; c'est le seul qui puisse nous rapprocher des Annamites de la
colonie en leur inculquant les principes de la civilisation européenne et en
les isolant des influences hostiles de nos voisins"
(3)
Người Pháp đã phải chấp nhận sự hiện hữu của chữ quốc ngữ một cách bất đắc
dĩ. Việc truyền bá chữ quốc ngữ ở Nam Kỳ thực ra không phải là không gặp
nhiều chống đối. Báo Le Saigonnais ra ngày 10 tháng 12 năm 1885 có
đăng một kiến nghị của thân hào nhân sĩ xin Hội Đồng Thuộc Địa can thiệp để
triệt bỏ chữ quốc ngữ, coi như một thứ chữ vô giá trị. Chữ quốc ngữ do
các giáo sĩ Bồ Đào Nha chế tạo ra theo lối ghép vần của Bồ ngữ. Người
Việt biết chữ quốc ngữ không thể dùng để học chữ Pháp. Người Pháp nếu đọc
chữ quốc ngữ theo vần Pháp thì đọc sai, nhất là đối với các nhân danh và địa
danh. Do đó giới người Pháp cũng không ngớt chê bai chữ quốc ngữ là thứ
chữ vô tích sự vì đã không giúp ích gì trong việc truyền bá chữ Pháp.
(4)
Đến năm 1868 tờ Gia Định Báo được giao cho Trương Vĩnh Ký trông coi.
(5)
Trường Collège d'Adran do Linh Mục Croc là thông ngôn của Đô Đốc Charner làm
Quản Đốc. Từ 1866 đến 1868 Trương Vĩnh Ký trông coi trường này.
(6)
Sau này là trường Nguyễn Đình Chiểu.
(7)
Bưởi là tên làng Thụy Khê gần Hà Nội, trường Bưởi là tiền thân của trường Chu
Văn An ngày nay.
(8)
Dưới thời Đệ Nhất VNCH đổi thành J. J. Rousseau, nay là trường Lê Quý Đôn.
(9)
Lớp Nhì năm thứ 2 (Cours Moyen 2ème année) này đến niên học 1927-1928 mới áp
dụng. Như vậy từ năm 1900 đến 1927 học sinh Tiểu Học chỉ học 5 năm (nghị
định ngày 18/09/1924 của Toàn Quyền Merlin ký sửa đổi một phần Học Chánh Tổng
Quy của Toàn Quyền Albert Sarraut ký ngày 21/12/1917).
(10)
Bằèng Tú Tài Pháp-Việt hoặc Tú Tài Bản Xứ có giá trị như bằng Tú Tài Pháp (sắc
lệnh của Toàn Quyền Đông Dương ký ngày 12/10/1930) nhung nhờ chương trình học
của Tú Tài Pháp-Việt và Tú Tài Bản Xứ nặng hơn chương trình học của Tú Tài Pháp
nên có nhiều học sinh trường Bưởi và Pétrus Ký một năm đỗ 2 hoặc 3 bằng Tú Tài như
các ông Nguyễn Quang Xước (Luật Sư), Nguyễn Hữu (Thạc Sĩ Y Khoa), Hoàng Cơ Thuỵ
(Bác Sĩ), Phạm Biểu Tâm (Thạc Sĩ Y Khoa), Vũ Văn Mẫu (Thạc Sĩ Luật), Chương Văn
Vĩnh (Dược Sĩ) v.v.
(11)
Trước năm 1945 học vị Thạc Sĩ (Agrégé) không giống học vị Thạc Sĩ (Master) được
sử dụng hiện nay ở Việt Nam (năm 2004).
(12)
Theo V. Thompson trong French Indochina, London, 1967 thì tính đến năm1939 ở
Việt Nam có:
-
Bậc Trung Học: 4 trường, 553 học sinh
-
Cao Đẳng Tiểu Học: 19 trường, 5,637 học sinh
-
Sơ Đẳng Tiểu Học: 447 trường, 149,805 học sinh
-
Sơ Học: 3,521 trường, 236,720 học sinh
-
Các loại giáo huấn khác: 3,143 trường, 132,212 học sinh (theo Nguyễn Thế Anh
dẫn trong Việt Nam Dưới thời Pháp Đô Hộ, nxb Lửa Thiêng, Sài Gòn, 1970)
TÀI LIỆU THAM KHẢO
-
Bộ Quốc Gia Giáo dục, Chương Trình Trung Học, Nhóm Cựu Học Sinh Trường Bưởi xb,
Hà Nội, 1945.
-
Đặng Thái Mai: Nguyên Tắc Cơ Bản Của Nền Giáo Dục Việt Nam Ngày Nay, Giáo dục
Tân San, 1/1946, Hà Nội, 1946.
-
Lê Văn Giạng: Lịch Sử Giản Lược, Hơn 1000 Năm Nền Giáo Dục Việt Nam, nxb Chính
Trị Quốc Gia, Hà Nội, 2003.
-
Nguyễn Q. Thắng: Khoa Cử và Giáo Dục Việt Nam, nxb Văn Hóa, Hà Nội, 1998.
-
Nguyễn Thế Anh: Việt Nam Dưới Thời Pháp Đô Hộ, nxb Lửa Thiêng, Sài Gòn, 1970.
-
Phạm Thế Ngũ, Việt Nam Văn Học Sử Giản Ước Tân Biên, quyển 3, nxb Quốc Học Tùng
Thư, Sài Gòn, 1963.
-
Trần Trọng Kim: Việt Nam Sử Lược, quyển 2, nxb Trung Tâm Học Liệu, Bộ Giáo Dục,
Sài Gòn, 1971.
-
Vũ Ngọc Khánh: Tìm Hiểu Nền Giáo Dục Việt Nam Trước 1945, nxb Giáo Dục, Hà Nội,
1985.
