Đường phố, quảng trường nổi tiếng của Sài Gòn: 

Quảng trường Mê Linh

Posted on 10/01/2016 by timdolinghcmc@gmail.com

Saigon - Quảng trường Rigault de Genouilly và phòng thương mại

Bài này trước đó đã được đăng trên Saigoneer http://saigoneer.com

Quảng trường ngày nay được gọi là quảng trường Mê Linh đã là nơi đặt năm đài tưởng niệm khác nhau kể từ khi thành lập vào thập niên năm 1860.

Khi lần đầu tiên được đặt ra trong năm 1863 ở ngã ba của đường Imperiale (Hai Bà Trưng) và bến Napoléon (Bạch Đằng/Tôn Đức Thắng), quảng trường ngày nay được biết đến tên Mê Linh lúc đó được thiết kế như là một vòng tròn giao thông. Ngay từ đầu, vòng tròn giao thông là điểm đánh dấu phần cực nam của cảng Hải quân của Pháp, và đã chiếm một diện tích đất lớn nằm giữa quảng trường và các nhà máy đóng tàu.

Vòng tròn giao thông trong bản đồ Saigon năm 1865

Trong năm 1866 - 1867, ba con đường khác là đường Vannier (Ngô Đức Kế), đường Turc (Hồ Huấn Nghiệp) và đường Thủ Dầu Một (Thi Sách) cùng giao nhau tại quảng trường. Các đường Yokohama (Phan Văn Đạt) tiếp theo không lâu sau đó, hoàn thành việc bố trí đường bộ hiện đại.

Năm 1868, Charles Lemire (Annales des voyages, de la géographie, de l'histoire et de l'Archéologie, 1869) mô tả vòng tròn giao thông là "một không gian trống lớn mà hiện nay đang được chuyển đổi thành một vòng xoay, hoặc có lẽ một quãng trường, nơi mà một băng ghế đã được đặt trước trong khi chờ đợi. "

Tại thời điểm chuyến viếng thăm Sài Gòn của Lemire, những công trình quanh vòng tròn giao thông gồm: Phòng thương mại đầu tiên và sau đó một thời gian ngắn trở thành một tổ hợp là số 11 cho Hội đồng thành phố và câu lạc bộ sĩ quan chiếm một tòa nhà tạm tại số 8 chờ cho đến khi hoàn thành cơ ngơi vào năm 1876. Khách sạn Univers mở cửa vào năm 1872 như là một tòa nhà hai tầng trên đường Vannier, sau đó đã được mở rộng để ngó ra vòng tròn giao thông, với lối vào là đường Vannier và đường Turc. Trong số những công trình trên, chỉ còn Phòng thương mại là còn tồn tại đến ngày nay.

 Cận ảnh của Alexandre Lequien về bức tượng của Đô đốc Rigault de Genouilly

 vào đầu thế kỷ 20

Đài tưởng niệm đầu tiên được thành lập trên quảng trường trong năm 1875. 13 năm sau, Louise Bourbonnais trong cuốn (Les Indes et l’Extrême Orient, impressions de voyage d’une parisienne, 1892) mô tả đài tưởng niệm này như "một kim tự tháp cao trong ký ức của ông Navaillé, một công dân nổi bật với những đóng góp nhiều cho sự phát triển của thương mại ở Sài Gòn và thuộc địa. "Bà nói thêm rằng chi phí của công trình đã được đáp ứng bởi sự quyên góp.

Tượng đài thứ hai lớn hơn ra đời vào năm 1878, đó là bức tượng của Đô đốc Rigault de Genouilly Charles (1807-1873), được tạo ra bởi nhà điêu khắc Alexandre Victor Lequien (1822-1905), dựng lên ở trung tâm của quảng trường, một lần nữa là do sự quyên góp của dân chúng. Để tôn vinh Đô đốc Rigault de Genouilly người đã dẫn lực lượng phối hợp của Pháp và Tây Ban Nha trong giai đoạn mở đầu của chiến dịch Nam Kỳ (1858-1862), và sau đó trở thành Đô-Thống đốc đầu tiên của Nam Kỳ.

Năm 1911 trong hồi ký của mình, Ma chère Cochinchine, trente années d’impressions et de souvenirs, février 1881-1910, luật sư George Dürrwell mô tả sự ra mắt của bức tượng như sau:

"Lễ khánh thành bức tượng Rigault de Genouilly là mục tiêu của một cuộc tụ họp yêu nước lớn mà toàn bộ dân số của Sài Gòn đã được mời tham dự. Đây là một dịp long trọng không thể thiếu để các cơ quan cao nhất của thuộc địa ca ngợi các anh hùng trong ngày với những lời lẽ hào phóng nhất; quân bộ binh và hải quân đã diễu hành trước khán đài phía trước tượng đài; một nhà thơ đã ca tụng đô đốc bằng câu thơ tám chữ; và thanh niên các trường thành phố trình diễn một cantata với điệp khúc: "Hãy đến, những đứa con của An Nam thuộc Pháp, đất của mùi hương và điện” Và trong vài từ có hậu coi như tổng kết toàn bộ chương trình tương lai của chúng ta".

 Tượng đài  Ernest Doudart de Lagrée, ảnh chụp trong đầu thế kỷ 20

Kể từ đó, vòng tròn giao thông được biết đến là quảng trường Rigault-de-Genouilly, bến tàu đối diện được đặt tên thánh Rigault-de-Genouilly hay bến Rigault-de-Genouilly.

Vào thời điểm đầu thập niên 1890, tượng đài Navaillé đã được gỡ bỏ, và vào năm 1893 nó đã được thay thế bởi một đài tưởng niệm hình kim tự tháp, để tưởng nhớ Ernest Doudart de Lagrée (1823-1868), nhà lãnh đạo người Pháp của Mekong Expedition trong những năm 1866-1868. Đường kế cận là Yokohama sau đó được đổi tên thành đường Doudart de Lagrée.

Vào cuối thập niên 1880, một tòa nhà lớn được xây dựng ở góc phía nam của quảng trường liền kề với bến cảng là bộ chỉ huy cảnh sát Quận 1. Tòa nhà tồn tại cho đến những năm 1990,và nó đã bị phá bỏ để xây dựng khách sạn Renaissance Riverside.

Quảng trường Rigault-de-Genouilly cũng đã trở thành một trung tâm giao thông quan trọng trong năm 1891, khi trạm dừng cuối của hãng tramway CFTI "Low Road" từ Sài Gòn đến Chợ Lớn đã được đặt tại bến cảng bên phải đối diện quảng trường. Bốn năm sau, xe tramway được mở rộng về phía đông của quảng trường và sau đó về phía bắc thành phố đi Gò Vấp và Hóc Môn, biến quảng trường Rigault-de-Genouilly thành nơi chuyển trạm.

Bến cảng đối diện quảng trường trở thành trạm ga cuối của hãng tramway CFTI "Low Road" từ Sài Gòn đến Chợ Lớn vào năm 1891

Với sự ra đời của xe điện mới vào năm 1923, các tuyến đã được sắp xếp lại xuyên qua trung tâm thành phố, nhưng trong những năm cuối của thời thuộc địa, khoảng thời gian từ năm 1948 và sự đóng cửa các trạm tramway vào năm 1954, để tránh ùn tắc ở trung tâm thành phố một lần nữa xe tramway lại được sử dụng chạy dọc theo bến cảng. qua quảng trường lên đường Paul Blanchy (Hai Bà Trưng).

Một trong những địa điểm được nhiều người biết đến là nhà máy của Brasseries et l'Indochine glacières de (BGI) tại 6 rue Paul Blanchy. Công ty này được thành lập bởi Étienne Denis và Louis Palenque vào năm 1927, sau khi họ mua lại từ hảng Victor Larue’s Larue Frères Industriels-Glacières-Brasseries. Việc xây dựng nhà máy, được thiết kế bởi Paul Veysseyre, tồn tại cho đến tháng 11 năm 2015, khi nó đã bị phá bỏ để nhường chỗ cho một khối nhà mới.

Sau sự ra đi của người Pháp vào năm 1955, bức tượng Rigault de Genouilly đã được gỡ bỏ. Trong cùng năm đó, chính phủ Việt Nam cộng hòa đổi tên đường Paul Blanchy (đường Imperiale cũ) thành đường Hai Bà Trưng, để vinh danh chị em Trưng Trắc và Trưng Nhị đã nổi dậy chống Trung Quốc trong thế kỷ 1 trước công nguyên, trong khi đó quảng trường Rigault-de-Genouilly được đổi tên thành quảng trường Mê Linh, quê hương của Trưng Trắc và Trưng Nhị. Đường gần đó là Cornulier-Lucinière (đường Thủ-Dầu-Một cũ) cũng đổi tên thành đường Thi Sách, là chồng Trưng Trắc.

Bà Nhu đứng trước bức tượng của các chị em họ Trưng do nhà điêu khắc Nguyễn Văn Thế nhân tạc (hình ảnh trên tạp chí LIFE)

Trong tháng 3 năm 1962, một hồ nước được thêm vào và bức tượng của các chị em Trưng Trắc và Trưng Nhị  đã long trọng lắp đặt tại trung tâm của hồ. Được tạc bởi nhà điêu khắc Nguyễn Văn Thế, bức tượng mô tả hai chị em Trưng Trắc và Trưng Nhị đứng trên một bệ lớn với ba chân, mỗi chân giống như đầu của một con voi, con vật mà họ được cho là đã cưỡi trong trận chiến.

Tuy nhiên bức tượng không được sự tín nhiệm của nhân dân vì cho rằng bà Nhu vợ của ông Ngô Đình Nhu không được coi là “đệ nhất phu nhân”, vì tổng thống Ngô Đình Diệm chưa lập gia đình. " Có tin đồn rằng Bà Nhu đã yêu cầu nhà điêu khắc phải sử dụng khuôn mặt của mình làm mẫu tạc cho tượng và do đó, sau khi lật đổ và ám sát Diệm và Nhu trong tháng 11 năm 1963, cuộc bạo loạn chống chính phủ phá bỏ bức tượng.

Được thay thế vào năm 1967 là bức tượng của Trần Hưng Đạo, một anh hùng dân tộc đã tạo ra ba lần thất bại liên tiếp của quân Mông Cổ xâm lược vào cuối thế kỷ thứ 13. Ngoài việc là một nhà lãnh đạo quân sự lớn, Trần Hưng Đạo cũng là tác giả của một tác phẩm văn học quan trọng gọi là Hịch tướng sĩ và hai chuyên luận quân sự nổi tiếng, Bình thư yếu lược và Vạn kiếp tông bí truyền thư.

Tượng Rigault de Genouilly

Charles Rigault de Genouilly (1807-1873)  hình của Cremière

Đường rầy xe tramway còn được nhìn thấy vào giữa thập niên 1950

 ở quảng trường Mê Linh

Tượng của các chị em Trưng Trắc và Trưng Nhị 

do nhà điêu khắc Nguyễn Văn Thế nhân tạc năm 1962

Tượng của các chị em Trưng Trắc và Trưng Nhị đã bị phá hủy trong tháng 11 năm 1963 sau cuộc đảo chính lật đổ Tổng thống Ngô Đình Diệm (hình ảnh trên tạp chí LIFE)

Những người dân chở đầu bức tượng được cho là làm mẫu từ khuôn mặt của bà Nhu

NGÀY ẤY VÀ BÂY GIỜ

                             811. Tòa nhà số 151 đường Catinat thập niên 1950 và hiện nay.

                             812. tòa thị sảnh Sài Gòn năm 1920 và hiện nay.

                             813. Giao lộ Catinat/Tự Do/Đồng Khởi với la Grandiere/Gia Long/ Lý Tự Trọng thời thuộc địa và bây giờ.

                             814. Bộ Tư pháp VNCH 7 Thống Nhất (Lê Duẩn) nay là UBND quận 1.

                             815. Vị trí xử chém thời Pháp thuộc nằm tại giao lộ Charner/Nguyễn Huệ với Ormay/Nguyễn Văn Thinh/Mạc Thị Bưởi trước tòa nhà Justice de Paix (tòa hòa giải) và vị trí hiện nay.

                             816. Từ bệnh viện Sài Gòn ngó qua bên kia đại lộ Lê Lợi năm 1967 và vị trí hiện nay.

                             817. Đoạn đường Catinat năm 1945 gần nhà hát thành phố và vị trí hiện nay.

                             818. Tòa pháp đình Sài Gòn xưa và nay.

                             819. Miếu  Nhị Phủ số 264 Hải Thượng Lãn Ông năm 1890 và nay.

                             820.  Nhà hàng Kim Cương số 98 - 100 Tự Do năm 1964 và nay là khách sạn Sheraton.

Nguồn Nguyen Tuan Tran, Trung Ngô, Tom Doling

NGÀY ẤY VÀ BÂY GIỜ

                             801. Trường mẫu giáo Chợ Đũi đường Colonel Grimaud (Phạm Ngũ Lão) năm 1943 và hiện nay.

                             802. Compagnie Franco-Asiatique des Pétroles 15 đại lộ Norodom thập niên 50 và hiện nay.

                             803. Công viên Đống Đa nhìn qua đường Nguyễn Huệ xưa và nay.

                             804. khách sạn Victoria 937 Trần Hưng Đạo thập niên 60 và hiện nay.

                             805. Trường Tôn Thọ Tường số 8 đại lộ Gallieni (Trần Hưng Đạo) và hiện nay là trường Ernst Thälmann.

                             806. Công trường Lam Sơn hai thời kỳ.

                             807. Đường Hải Thượng Lãn Ôngngày nay xưa là rạch Chợ Lớn.

                             808. Đường Hai Bà Trưng ngó sang bệnh viện Grall xưa và nay.

                             809. Đường ray Saigon-Mỹ Tho tại trạm Chợ Lớn năm 1948 và hiện nay là Thuận Kiều Plaza 2 đường Hồng Bàng.

                             810. Đường Catinat (Tự Do, Đồng Khởi) và khách sạn Continental qua 2 thời kỳ.

Nguồn Trung Ngô, Tim Doling

Biểu tượng của Sài Gòn xưa

Maison Centrale de Saigon, 1866

Posted on 11/09/2015 by timdolinghcmc@gmail.com

                               Maison Centrale de Saigon chụp vào thập niên 1890

Bài này trước đó đã được đăng trên Saigoneer http://saigoneer.com

Một trong các tòa nhà chính phủ bị thù ghét nhất trong thời thực dân ở Sài Gòn, Maison Centrale de Saigon (Khám Lớn Sài Gòn) hay nhà tù trung tâm Sài Gòn là một cơ sở thực sự ảm đạm, nơi hàng ngàn người bất hạnh đã bị giam giữ trong điều kiện chật chội và mất vệ sinh.

Maison Centrale de Saigon ở vị trí ban đầu trong bản đồ năm 1871 và được xây dựng lại trong bản đồ năm 1896

Được xây dựng vào 1865-1866 trên mảnh đất hiện nay là Thư viện khoa học tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh, Maison Centrale được mở rộng vào năm 1885 cùng thời điểm xây dựng Palais de Justice (Tòa án), "theo một kế hoạch đáp ứng tất cả các yêu cầu pháp lý và y tế cần thiết của lý thuyết và thực hành của thời kỳ này "(L'Eveil économique de l'Indochine, 1933). Nhà tù gồm “một lầu trung tâm nhìn ra đường La Grandière kết hợp việc đăng ký, lưu trữ và văn phòng bảo vệ ở tầng trệt và phòng nhân viên ở tầng trên."

Tù nhân mang gông trong Maison Centrale de Saigon

Sau khi xây dựng năm 1885, các tòa nhà giam giữ bao gồm khối ba tầng lớn có cửa sổ, được xây dựng xung quanh một sân lớn phía trước và hai khoảng sân nhỏ phía sau. Hồi ký Nhà tù Khám Lớn của tù nhân chính trị Phan Văn Hùm năm 1928 cho chúng ta biết rằng các vách tường và trần nhà được sơn màu đen, và các tù nhân buộc phải nằm trên sàn đá với đôi chân bị cùm. Tù nhân ở "khu tử hình" đã được đưa vào trong ống dài 5m được xây dựng vào tường, cửa vào bằng vỉ thép.

Một góc nhìn khác của Maison Centrale de Saigon thập niên 1890

Một số báo cáo từ cuối những năm 1880 trở đi mô tả Maison Centrale như chật chội và bẩn thỉu, các tù nhân không đủ thức ăn và làm việc quá sức. Một tài liệu cụ thể năm 1889 đề cập đến hơn 900 tù nhân, bị giam giữ trong "điều kiện thãm thương mất vệ sinh." Ẩm ướt và thiếu ánh sáng và không thông gió góp phần tạo vệ sinh kém, dịch bệnh chết người là chuyện thường tình.

Trong suốt những năm từ 1880 đến 1890, nhiều tù nhân bất hạnh của Maison Centrale trở thành nạn nhân dịch tả và phù thủng.

Gánh bán hủ tíu đối diện Maison Centrale 

Bất kỳ tù nhân bị các bệnh trên ngay lập tức được đưa đến Bệnh viện Chợ Quán; Theo một cuộc khảo sát y tế (Traité d’hygiène, Étiologie et prophylaxie des maladies transmissibles, 1912), trong khoảng thời gian từ 14 tháng 7 đến ngày 29 Tháng 12 năm 1899, 213 trên 236 trường hợp tử vong tại bệnh viện là do phù thủng trong đó 195 người chết đã đến từ Maison Centrale de Saigon, "chứng minh rằng điều kiện sống chính là là nguyên nhân thứ hai của bệnh."

Một trong những mối quan tâm lớn nhất đối với những người theo chủ nghĩa nhân đạo của thời kỳ này là sự giam giữ trẻ vị thành niên trong các nhà tù.

Trẻ em Việt tại Saigon

Trong cuốn sách Ma chère Cochinchine, trente années d’impressions et de souvenirs, février 1881-1910 (1911), George Dürrwell mô tả "ký ức đau đớn" của một chuyến thăm chức nghiệp tới Maison Centrale, nơi ông tìm thấy "10 trẻ em tuổi từ 12- 15 năm "bị giam giữ trong" một phòng tối 15 feet vuông mà trong đó chiếm trọn vẹn một cái gường lắp ráp to lớn. Những đứa nhỏ bất hạnh được gởi tới vì những tội khọng đáng kể đưa vào “nơi ẩm thấp khủng khiếp” và chúng phải " sống một cách vô vị " cho đến đến tuổi 16. Ông tiếp tục: " Tôi có thể thêm rằng, để tránh sự nguy hiểm từ các tù nhân người lớn, giờ mở cửa đi ra ngoài được tính toán một cách thận trọng, và chính vì vậy vậy mà những đứa trẻ đáng thương thường không được ra khỏi phòng của chúng.” "Mãi đến năm 1904, sau khi Thống đốc Nam Kỳ Rodier đã đưa ra một bài phát biểu sôi nổi về sự nguy hiểm khi pha trộn giữa trẻ em và người lớn" trong sự “hỗn tạp của Maison Centrale” đã làm các nhà chức trách Pháp cuối cùng đã bắt đầu thiết lập các cơ sở đặc biệt cho người trẻ phạm tội.

Phan Xích Long (1893-1916)

Trong những năm đầu của thế kỷ 20, Maison Centrale chứng kiến ​​nhiều cuộc bạo loạn lớn, nghiêm trọng nhất là những năm 1905 và 1914, trong mỗi lần như vậy nhiều lính canh tù đã bị giết. Tuy nhiên, có lẽ nổi tiếng nhất tại nhà tù là cuộc tấn công vào đêm 14-15 tháng 2 năm 1916 bởi một nhóm khoảng 300 người vũ trang ủng hộ Thiên Địa Hội ,天地 会, trong một nỗ lực giải thoát cho lãnh đạo của họ là Phan Xích Long (1893-1916). Cuộc tấn công thất bại, 57 kẻ tấn công đã thiệt mạng và nhiều người khác bị bắt. 

Ngay từ năm 1905, các cơ quan chức năng thừa nhận công khai rằng điều kiện trong Maison Centrale là " không phù hợp với các nguyên tắc vệ sinh hiện đại", nhưng trong những năm tiếp theo vẫn không thực hiện được để đối phó với vấn đề này. 

Lý Tự Trọng (1914-1931)

Trong thập niên 1920 và 1930, số lượng tù nhân tăng dần cùng với sự phát triển của hoạt động chống thực dân, làm trầm trọng thêm tình trạng quá tải và thiếu vệ sinh. Trong thời gian này, nhiều nhà cách mạng Việt Nam đã bị giam giữ tại Maison Centrale và một số đã bị xử tử trong sân, bao gồm cả nhà hoạt động cộng sản Lý Tự Trọng (1914-1931), về sau người lấy tên ông đặt tên cho con đường trước thư viện Khoa học tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh.

Theo một bài báo năm 1933 trên tờ Courrier de Saigon, " nhà tù của chúng tôi, được xây dựng trong một thời gian dài trước đây, đã được dùng để giam vài trăm tù nhân. Tuy nhiên, hiện nay có hơn một ngàn người bị giam ở đó, sống chen chúc nhau. Sự gia số người bị giam giữ tại Maison Centrale đã buộc các nhà chức trách xây một trại giam khác tại Phú - Mỹ, trong một tòa nhà thuộc Thảo cầm viên. Tính trung bình,có khoảng 350 tù nhân bị giam ở đó."

Bài viết tháng 7 năm 1934 "À bas les bastilles capitalistes!"

 Trên báo Đảng Cộng sản Pháp L'Humanité

Vào tháng Bảy năm 1934, một bài báo có tựa đề " À bas les bastilles capitalistes ! " trong tờ báo Đảng Cộng sản Pháp L' Humanité tuyên bố rằng có đến 6.971 tù nhân đang bị giam giữ tại Maison Centrale. Với số lượng tù nhân tiếp tục tăng, các nhà chức trách Pháp đã nghĩ ra một kế hoạch xây dựng một nhà tù lớn hơn nhiều bên ngoài trung tâm thành phố. Báo cáo về kế hoạch này, một bài báo trong ấn bản tháng năm năm 1933 của L' Eveil économique de l' Indochine nói: " Dựa trên những thông tin chúng tôi đã có, Maison Centrale mới sẽ được xây dựng thông qua một khoản vay tại một lô đất 16 ha, nằm ​​trong làng Chí Hòa. Nó sẽ chứa 2.000 tù nhân, với các khu đặc biệt cho từng loại tù nhân, và thậm chí là một bệnh viện. Thật may mắn tù nhân ! " Tuy nhiên, do khó khăn về tài chính, kế hoạch đã bị hoãn và điều kiện tại Maison Centrale tiếp tục xấu đi.

Khám Chí Hòa

Trong cuộc Nam kỳ khởi nghĩa, số lượng rất lớn của các quân nổi dậy đã bị bắt giữ, đã thúc đầy nhà cầm quyền Pháp nghĩ tới việc xây dựng nhà tù mới trong lúc họ phải sử dụng các văn phòng chính phủ làm nơi giam giữ và thậm chí phải thuê khách sạn và các tòa nhà tư nhân khác để sử dụng làm nhà tù tạm thời!

Cuối cùng vào tháng Mười Hai năm 1941, phê duyệt đã được đưa ra cho việc xây dựng nhà tù mới ở Chí Hòa (nay là quận 10). Tại thời điểm này, lực lượng Nhật Bản đã chiếm Sài Gòn và nhà tù mới được cho là do thiết kế bởi một kiến ​​trúc sư quân đội Nhật Bản. Xây dựng bắt đầu vào năm 1943, nhưng do sự chậm trễ hành chính và sự bùng nổ tiếp theo của Chiến tranh Đông Dương đầu tiên, nhà tù Chí Hòa đã không hoàn thành cho đến tháng 3 năm 1953. 

Thư viện Khoa học tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh.

Chẳng bao lâu sau khi Ngô Đình Diệm lên nắm quyền là Tổng thống của nước Việt Nam Cộng hòa vào năm 1955, ông đã lên một kế hoạch xây dựng một Thư viện Quốc gia trên mảnh đất của Maison Centrale cũ. Tuy nhiên, do tình hình chính trị và kinh tế thời đó, dự án nhanh chóng bị dừng lại. Do đó, nhà tù cũ còn tồn tại như một cơ sở tạm giam cho đến năm 1968 (1), khi nó cuối cùng đã bị phá bỏ để nhường chỗ cho Thư viện Quốc gia mới, nay là Thư viện Khoa học tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh.

Vẫn còn sử dụng đến ngày nay, nhà tù Chí Hòa là một cấu trúc hình bát giác ba tầng được thiết kế theo hình dạng bát quái (八卦) trong vũ trụ học đạo Lão. Kể từ năm 1953, nó là nơi nổi tiếng đáng sợ như là một cơ sở giam giữ bảo mật cao mặc dù trong năm 1995 không ngăn chặn được Phước "Tám Ngón" thực hiện những gì đã được mô tả vào thời điểm đó là " một cuộc vượt ngục không thể tin được!

(1) Thật ra thì khám lớn đối với thế hệ của tôi về sau không còn ai biết nó như thế nào. Những năm đầu thập niên 1960, nơi này là đại học văn khoa về sau năm 1966 dời về thành Cộng Hòa. Nơi này trở thành trụ sở tổng hội sinh viên gắn liền với tên tuổi của ca sĩ Khánh Ly và nhạc sĩ Trịnh Công Sơn. Năm 1968 một lần nữa nơi này thành thư viện quốc gia.

Xem thêm TỪ KHÁM LỚN ĐẾN THƯ VIỆN QUỐC GIA SÀI GÒN

http://thaolqd.blogspot.com/2014/12/tu-kham-lon-en-thu-vien-quoc-gia-sai.html