Vì hoàn cảnh chiến tranh và một phần lớn là do “Tâm lý
chiến”, làn sóng Truyền hình đã du nhập vào Sài-gòn giữa thập niên 1960. Năm
1966-1967, điểm phát sóng đầu tiên phát xuất từ máy bay Mỹ, phủ sóng TP
Sài-gòn, từ PhanThiết đến Cần Thơ. Rồi cơ sở phát sóng được xây dựng từ 1970
đến 1975 nhưng nội dung ít đề cập đến lãnh vực giáo dục. Trong bối cảnh đó, đã
ra đời :
TRUYỀN HÌNH GIÁO DỤC ĐẮC LỘ
Bước đầu : Vào năm 1968-1969,
các linh mục Dòng Tên được Chính phủ đương thời đề nghị mở một trường Đại học
công giáo để tiếp nối công tác giáo dục của các trường Tiểu học và Trung học
công giáo đã có từ nhiều năm, song chưa hề có cấp Đại học. Các linh mục liền
nghiên cứu tình hình dân chúng, mức sống cùng trình độ kiến thức của quần chúng
thì thấy rõ là số người mù chữ và thất học còn rất đông. Do đó mở Đại học không
phải là một nhu cầu cấp bách bậc nhất trong thời điểm này. Giáo dục ưu tiên
phải dành cho người dân nghèo đang sa đọa trong bùn lầy của dốt
nát. Chỉ có giáo dục qua
làn sóng điện tử mới đến được các vùng nông thôn hẻo lánh, vùng núi khắc khổ và
xa xôi. Từ nhận định này, Dòng Tên đã khép lại dự kiến Đại học
để mở một trung tâm chuyên nghiên cứu và phát sóng truyền thông những kiến thức
cơ bản giúp sự phát triển và thăng tiến những người nghèo đói, không có công ăn
việc làm, bệnh hoạn… vì thất học.
Người có sáng kiến trong lĩnh vực này là cha Desautels. Trong các
cha thì cũng có những người có kinh nghiệm về giáo dục truyền hình, quan trọng
nhất là cha Sesto Quercetti, cha người Ý, rất thông minh. Cha học tiếng Việt ở
Giáo Hoàng Học Viện. Khi cha đến Đắc Lộ làm việc thì đã nói được tiếng Việt rất
giỏi. Tôi[2] lấy một
ví dụ: Cha lấy tên Việt Nam là Hoàng Văn Lục, Lục là Sáu, Sesto là sáu. Tôi khá
thân với cha, vì lúc đó muốn mở trường giáo dục truyền hình thì phải có người
được đào tạo chứ không phải tự nhiên mà làm được. Các cha Dòng Tên lúc đó kêu
gọi sơ bề trên của dòng tôi là Dòng Đức Bà cho người cộng tác với các cha. Làm
sao mà cộng tác khi chưa được đào tạo?
Và để thực hiện dự kiến trên, không những cần có hệ thống
trang thiết bị kỹ thuật để lên chương trình phát sóng mà còn cần có đội ngũ sản
xuất chuyên môn từ kỹ sư điện tử đến biên tập, đạo diễn, kỹ năng dàn dựng, âm
nhạc, diễn xuất, kịch nghệ v.v. Ở đâu tìm ra những tay nghề này ?
Vì hội Dòng chúng tôi chuyên lo giáo dục, các linh mục Dòng Tên
ngỏ lời kêu mời cộng tác vào ngành Giáo dục truyền hình. Để đáp lời yêu cầu đó,
tôi được chị Phụ trách Tỉnh dòng Việt Nam đề nghị đi Anh quốc theo học một khóa
huấn luyện của cơ quan CETO thuộc Anh quốc (Center for educational television
overseas) là một trung tâm đào tạo những nhà giáo dục truyền hình nắm được nghệ
thuật và kỹ thuật chuyên môn cần thiết cho ngành sư phạm mới mẻ này. Đặc biệt
là về công tác đạo diễn.
Lúc đó tôi đang ở Pháp. Muốn học truyền hình phải giỏi tiếng Anh,
mà lúc đó tôi không biết tiếng Anh (biết rất ít). Vì vậy tôi phải sang Anh ba
tháng, học để thi bằng “lower certificate of cambridge”. Đây là cấp thấp nhất
(tú tài), sau đó mới đến cấp cử nhân. Học xong khóa này thì tôi học khóa về
giáo dục truyền hình. Chính cha Desautels giới thiệu cho tôi học chương trình
này. Tôi học khá lắm vì biết tiếng Pháp, Latinh, Anh và có kinh nghiệm
giáo dục nữa. Muốn vô cái trung tâm này thì phải có thâm niên đi dạy, có kinh
nghiệm giáo dục chứ không dễ mà vào được.
Ngày đầu tiên họ không dạy học nhưng dẫn đi coi các trang thiết
bị, rồi họ giới thiệu các nhà hàng thuộc từng quốc gia, … chương trình giáo dục
rất thực tế. Sau khoá học, tôi được đi tham quan để học thêm về Giáo dục truyền
hình ở vài nước tiền phong về ngành này như : Nhật Bản, Chi Lợi, Mỹ như
đã trình bày ở trên … để tiếp thu những gì có thể hữu ích cho bối cảnh xã
hội Việt nam.
Về nước năm 1972, tôi được mời làm phó giám đốc trung tâm truyền
hình Đắc Lộ, tọa lạc tại đường Yên Đổ, bây giờ là đường Lý Chính Thắng. Giám
đốc là linh mục Sesto Quercetti[3].
Cùng cộng tác với ngài có một đội ngũ chuyên môn gồm các tu sĩ Dòng Tên người
Iphanho, Pháp, Canada và một số đồng nghiệp Việt Nam. Chúng tôi cùng nhau lên
kế hoạch chương trình đáp ứng nhu cầu của đại đa số quần chúng ở nông thôn cũng
như thành thị, tại đồng bằng cũng như vùng núi. Công tác này đòi hỏi điều tra,
nghiên cứu, học hỏi, tiếp thu từ mọi giới, mọi cảnh ngộ. Rồi lần lượt, sau
nhiều mày mò cố gắng, những loạt chương trình sau đây đã ra mắt với khán thính
giả :
Loạt “BÓNG MÁT GIA ĐÌNH ” triển khai phương pháp giáo dục gia đình.
Loạt “SỨC KHOẺ LÀ VÀNG ” nhắm giáo dục vệ sinh , y tế, bảo vệ sự
sống, kế hoạch hóa sinh sản, phòng bệnh, chữa bệnh kể cả những bệnh phức tạp
như lao phổi, phung cùi …
Loạt “THỰC PHẨM VÀ CHÚNG TA” phương pháp dinh dưỡng để bảo vệ sức
khoẻ cho từng lứa tuổi, đặc biệt cho giới bình dân.
Loạt “HỒN NƯỚC ” trình bày lịch sử và địa lý đất nước Việt
Nam.
Loạt “SƠN CA” hướng về giáo dục thiếu nhi.
Loạt “EM YÊU KHOA HỌC” nhắm đến giải thích vật lý cho thiếu niên.
Phương Pháp Dàn Dựng :
Để giúp khán thính giả dễ tiếp thu nội dung chương trình, chúng
tôi không “lên bục giảng bài” trên màn ảnh, mà truyền đạt bài học bằng những
hoạt cảnh, những vở kịch, những câu chuyện dễ gây hứng thú, để mọi người sau
khi nghe – nhìn các sinh hoạt trên màn ảnh, dễ dàng kể lại cho ngườl khác
những gì mình đã chứng kiến. Vì khán thính giả bình dân không thể ngồi nghe
giảng dạy như học sinh trong trường lớp, chúng tôi thành lập một nhóm diễn viên
cùng chúng tôi dựng kịch, kể cả hài kịch, có khi đệm cải lương , vọng cổ… để
gây hứng thú giúp khán giả dễ nhập tâm hơn.
Phương Pháp Làm Việc Tại Phim Trường
Nhờ có một phim trường – studio – rộng thoáng 50m vuông, trang
thiết bị tương đối đầy đủ, sau khi kịch bản được thảo luận và thông qua, chúng
tôi xông vào “chiến trường” để mỗi người cùng “ tác chiến”, thi hành nhiệm vụ
của mình : từ dựng cảnh, chuẩn bị âm thanh, ánh sáng, máy thu hình, trang trí,
thiết kế, trang phục, diễn xuất… dưới sự điều khiển của đạo diễn và của phụ tá
đạo diễn. Bao giờ có lệnh “Stand by” ( Hãy sẵn sàng ) là các bộ phận chuẩn bị
phát động theo lệnh của đạo diễn, từ tập dượt đến thu hình…
Cứ sáng thứ hai mỗi tuần, các tác phẩm đã hoàn thành được
chiếu lên màn ảnh để đội sản xuất cùng ban Giám đốc kiểm duyệt, lượng giá (có
người nói chỗ này rất tốt, nhưng thiếu chỗ này, thêm chỗ kia, bỏ cái này… ),
nếu cần sửa chữa trước khi đưa đi phát sóng.
Trong studio thì cha Desautels lo về máy móc.
Tôi là người phụ trách tất cả các kịch bản: viết + kiểm duyệt các
kịch bản do người khác viết. Lúc đó ít người viết lắm.
Vấn đề sức khỏe trong các chương trình thì chúng tôi nhờ ông nha
sĩ.
Tại trung tâm truyền hình Đắc Lộ, cha Quercetti chỉ là giám đốc
thôi chứ không xuống làm cái này cái nọ trong các công đoạn làm phim. Cách làm
phim như sau: thứ nhất trung tâm có một đội ngũ diễn viên, chúng tôi chọn một
vài người có tinh thần (vì những người có lý tưởng mới làm cái nghề này được),
biết đóng kịch, biết hát vì nhiều khi trong cái băng đó nhân vật phải biết hát
vọng cổ, cải lương (vì như vậy dân mới thích), phải biết đóng vai này vai kia.
Thực tế dàn viễn viên chỉ có bốn, năm người thôi nhưng họ có tài diễn xuất, là
những diên viên chính. Còn diễn viên phụ thì tận dụng nhiều người khác nhau, ví
dụ nhiều khi đem thằng con nít vào cho nó đóng vai bị mẹ đánh. Biên tập viên
thì ít lắm, chỉ có tôi và thêm một hai người nữa là nhiều rồi.
Tôi phải đọc hết các kịch bản, rồi đưa cho cha Quercetti đọc, sau
đó xuống phân công các vai và phân chia trách vụ (người lo ánh sáng, âm nhạc,
thu thanh…). Thường thì đóng phim trong phim trường (studio), nhưng nhiều khi
cần thì đi quay ở ngoài, ví dụ như ngoài chợ, trên bờ sông, trên đồng ruộng nơi
những người nông dân đang làm việc cực nhọc. Để trình bày cho người dân biết
cách trồng lúa, chăn nuôi, trồng cây v.v… thì chúng tôi phải đi quay thực địa.
Thành ra các chương trình truyền hình rất gần với đời sống chứ không chỉ trên
sân khấu mà thôi. Sân khấu là nơi diễn tả lại những thực tại nơi cuộc
sống của con người, đưa ra những giải đáp cho những khó khăn mà con người gặp.
Cho nên khi các cán bộ nhà nước qua xem các chương trình chúng tôi đã làm, đến
chỗ em yêu khoa học, họ phục lắm: “trình độ khá quá, có kiến thức, có tâm hồn”.
Vì mình làm vì ích lợi người dân chứ không vì lợi cho ai hết.
Câu Lạc Bộ Truyền Hình Giáo Dục
Phim tốt rồi thì đem đi đâu chiếu? Trước hết là nhắm đài truyền
hình thời đó (do Mỹ quản lý). Nhưng điều này thì không dễ vì đài Truyền hình
Sàigòn thời đó quan tâm đến tình hình chính trị nhiều hơn là giáo dục, chương
trình Đắc Lộ chỉ được phát sóng rất ít và rời rạc. Chúng tôi phải lập những
“Câu lạc bộ truyền hình” (téléclub) với những nhóm đi chiếu dạo ở một số điểm
thuận lợi, mang theo đủ thứ dụng cụ cần thiết như màn ảnh, ống loa, máy phát
điện, bàn đạo diễn… Vì tình hình chiến sự, “câu lạc bộ truyền hình không thể ra
miền Trung, Nam Trung Bộ nhưng chủ yếu là về các tỉnh thuộc đồng bằng sông Cửu
Long như: Tiền Giang, Mỹ Tho.
Quan trọng nhất là chương trình “nhà giáo truyền hình”, người
hướng dẫn khán thính giả nắm bắt và khai thác mọi khía cạnh hữu ích của bài học
xuyên qua màn chiếu. Đồng thời người phát hình cũng trao đổi để tiếp thu
phản ứng của người xem. Điều nầy là cần thiết vì giáo dục không phải là nhồi
nhét, mà là một cuộc đối thoại giữa người nói và người nghe. Nhờ vậy mà Câu lạc
bộ học được nhiều ở quần chúng qua những phản ứng bất ngờ của họ, có khi được
khán giả “sửa sai”, hai bên đều là đối tác có khi giúp chúng tôi dàn dựng lại
đầy đủ và phù hợp hơn đối với bối cảnh, tâm lý người địa phương. Khi có
những trường hợp thuận lợi, chúng tôi mời một vài khán giả đóng vai và phát
biểu trực tiếp trong chương trình được tái bản. Phương pháp đối thoại này tuyệt
vời vì nó không độc thoại mà là đối thoại. Nhiều khi mình phê phán mê tín dị
đoan thì họ cãi lại. Mình thu điều họ cãi lại đó (vì họ cũng có cái lý của họ)
để lần sau mình bổ túc cho chương trình của mình, và mình tôn trọng cảm nghĩ
của họ. Mình nhận những cảm nghĩ của họ, nếu tốt thì mình lưu trong chương
trình. Các chương trình của mình hoàn toàn không đả động gì tới tôn giáo cả.
Trước cố gắng năng động và kiên nhẫn của Truyền hình Đắc Lộ, đài
truyền hình Sàigòn thỉnh thoảng lại đề nghị cho vài chủ đề của Đắc lộ được phát
sóng. Sau đây là nhận xét của tác giả cuốn “ Tiến trình du nhập TRUYỀN HÌNH vào
Sàigòn và sự phát triển kỹ thuật truyền hình tại TP Hồ Chí Minh” (trang 27) của
kỹ sư Đặng Tấn Mầu, năm 2007: “Đài
Truyền hình Đắc Lộ đã làm cho số lượng các chương trình Sàigòn phong phú hơn,
đa dạng hơn. Một số các chương
trình văn hoá, khoa học, giáo dục, y tế, phổ biến kiến thức, có những yếu tố
tích cực nhất định.”
TRUYỀN HÌNH GIẢI PHÓNG
Đến bước ngoặt lịch sử 30 tháng 4 năm 1975, liệu Truyền hình Đắc
Lộ là một tổ chức của linh mục và tu sĩ công giáo có thể tồn tại không?
Vì mục tiêu giáo dục phục vụ giới bình dân, Truyền hình Đắc Lộ hy vọng rằng chế
độ mới chú trọng đặc biết đến tầng lớp lao động, nên những gì Đắc lộ đã và có
thể thực hiện không phải là “dã tràng xe cát”. Những cuộc trao đổi bắt tay với
ban quản trị Truyền hình giải phóng được thực hiện trong bầu khí hữu nghị. Đài
truyền hình giải phóng phái một cán bộ đến Đắc lộ để tìm hiểu cơ cấu , đặc biệt
là nội dung các loạt chương trình đã thực hiện.
Sau khi xem xét , cán bộ tỏ ra vui vẻ và hết sức ngạc nhiên là kho
băng của Đắc Lộ không hề đề cập mảy may đến Tôn giáo, mặc dầu ban lãnh đạo
Truyền hình Đắc Lộ hầu hết là tu sĩ công giáo. Toàn thể nội dung đều nhắm
truyền đạt kiến thức cơ bản để nâng cao cuộc sống và phẩm giá người nghèo, giới
lao động vô sản là chính.
Sau những cuộc trao đổi chân tình, Truyền hình Đắc Lộ được tiếp
quản với danh hịệuTruyền hình
giải phóng cơ sở II . Cuộc bắt tay này là một nỗ lực “tiếp tay
” phục vụ dân tộc, hoà mình trong một làn sóng phục vụ mới, rộng hơn, mạnh mẽ
hơn, đạt đến toàn dân hơn.
Mở cửa lại vào sáng 3.10.1975. Cơ sở 2 Truyền hình giải phóng,
mừng rỡ đón tiếp những ai trong đội ngũ nhân viên Đắc Lộ tình nguyện tiếp tục
phục vụ Truyền hình giáo dục. Một ban quản lý mới được đề cử : Giám đốc là anh
Hồ Vĩnh Thuận, Trưởng phòng Chuyên mục là anh Khái Hùng, Phó phòng là nữ tu Mai
Thành đặc trách Giáo dục Thiếu nhi.
Điều thật đáng tiếc là các linh mục tu sĩ ngoại quốc trên khắp
cùng đất nuớc nam cũng như nữ đều phải vĩnh biệt Việt Nam. Linh mục Quercetti[4] mặc dầu rất muốn
tiếp tục ở lại phục vụ Truyền hình Việt Nam đã phải bay sang Đài Loan, học
tiếng Hoa để góp phần cộng tác với Truyền hình Đài Loan, rồi sau đó vài năm
được mời phục vụ ở Đài phát thanh tiếngViệt tại Rôma.
(…)
Kết:
Trước khi khép lại màn ảnh quá khứ của truyền hình Đắc Lộ cùng một
ít suy tư, tôi xin trích mấy câu thơ “giải trí” cảm hứng từ kinh nghiệm làm
việc với ống kính truyền hình, được ghi lại trong Hồi ký Truyền hình Đắc lộ,
Xuân 1973 :
NHÌN ĐỜI QUA ỐNG KÍNH TRÁI
TIM
Có phải đời là phim trường lớn rộng
Mà tim tôi là ống kính đặc thù:
Ảnh thế trần sáng chói hoặc âm u,
Cũng bởi tôi chỉnh hình chưa đúng độ.
Mặt tha nhân vuông tròn hay méo mó,
Tại kính tôi di động lệch sai chiều.
Miệng bạn cười duyên dáng hoặc đáng yêu,
Phải chăng tôi chọn được hình góc tốt .
Nếu tính bạn sáng chiều không như một,
Tôi sẽ đo khoảng cách bạn xa gần,
Khi giận hờn trán bạn nổi đường gân,
Tôi *pan left *(1) để tránh hình trực diện,
Tôi đợi chờ tâm tình dần biến chuyển,
Bạn mỉm cười, tôi xáp diện* zoom in *(2)
Khi bạn vui, hóm hỉnh hay dịu hiền ,
Tăng khẩu độ, tôi lấy hình *close up*(3).
Có phải đời là môi trường diễn xuất,
Nơi chúng ta cùng đóng một vở tuồng,
Bạn và tôi, tiền cảnh hoặc hậu trường,
Đều chiếm giữ một vai trò độc đáo.
Cảnh show đời lạnh lùng hay huyên náo,
Tùy chúng ta diễn đạt tốt hay sai.
Luật xướng ngôn là cả một thiên tài,
Im phải chỗ và ngỏ lời đúng lúc.
Toàn vở kịch hiện lên, đầy thanh- sắc,
Lúc bạn vui, diễn đạt đúng vai mình,
Không rộn ràng chói lọi tựa minh tinh,
Mà hòa với “kép đào” đồng giai điệu.
Phải chăng đời là phim trường huyền diệu,
Kẻ đa sầu chỉ phát tiếng lâm ly.
Để chương trình bớt nặng nét sầu bi,
Tôi với bạn sẽ cười trong vở kịch,
Xóa trong tim những giận hờn thù nghịch,
Mở *boom*(4) ra, phát khúc nhạc yêu đời.
Nhiều tiếng cười yếu ớt nở trên môi
Nếu gom lại sẽ trở thành tràng pháo Tết.
Phút hân hoan vội vàng thu vào
*tép* (5)
Để vang âm chuyển động mãi thật xa,
Trên băng tần xuân rộng toả bao la,
Xuân Huynh đệ là trường xuân bất diệt.
Mai Thành, kỷ niệm Xuân 1973
1/
Pan left : quay ống kính sang trái
2/
Zoom in: tăng
khẩu độ ống kính để hình lớn lên
3
/Boom : micro
4/ Close up : lấy cận ảnh,
để hình thêm rõ nét
5/ Tape : băng thu hình
Nguyễn Huy Hoàng biên tập
[1] Bài
Viết này là một tổng hợp từ hai nguồn: bài viết “GIÁO DỤC QUA LÀN SÓNG ĐIỆN TỬ
– KÝ ỨC VÀ SUY TƯ” của
Soeur Mai Thành (Dòng Đức Bà) (viết theo đề nghị của Hội Đồng Giám Mục Việt
Nam) và những chia sẻ của Soeur vào ngày 14 tháng 9 năm
2010 với người biên tập bài viết.
[2] Trong
những chia sẻ ngày 14 tháng 9 năm 2010, Soeur Mai Thành xưng hô là “Soeur”,
trong bài viết này, người biên tập xin mạn phép đổi thành “tôi” cho thống nhất
trong toàn bản văn.
[3] Khi
cần giảng dạy chỗ này chỗ kia (về truyền hình) mà cha Quercetti bận thì ngài
thường nhờ tôi đi. Ví dụ Đức cha Nha Trang muốn cha Quercetti truyền đạt cho
các linh mục trong giáo phận thông điệp Inter Mirifca (giữa những điều kì diệu)
về truyền thông đại chúng, tôi phải đi thay cha vì cha quá bận (vừa là giám độc
trung tâm truyền hình vừa là bề trên cộng đoàn Đắc Lộ).
*Con người cha Quercetti: Cha trẻ hơn tôi nhiều ( trẻ hơn khoảng 7
hay 8 tuổi gì đấy). Ngài rất thông thạo tiếng Việt. Cha phản ứng giống người
Việt lắm, và cha nghịch lắm. Có một kỉ niệm: khi chuẩn bị ăn tết, nhóm tổ chức
chơi bốc quà, cha bốc được một cái áo phụ nữ. Cha mở ra cho anh chị em
coi, và cha nói để đem cái này về cho bà xã. Ông cha mà nói là đem về cho bà
xã, mọi người cười quá trời. Và một điều hay hơn mà có thể kể được là: một lần
tôi đi ngang phòng làm việc của cha thì thấy trên bàn có mấy viên aspirin, tôi
hỏi: “cha Lục ơi, cha mệt hả?” Cha nói:
“Đã mang lấy nghiệp vào thân
Cũng đừng trách lẫn trời gần trời xa”
Đó là hai câu Kiều nói khi bị lưu đày, để diễn ta cha trót mang
cái nghiệp giám đốc của trung tâm, rồi lại làm bề trên, vì thế mệt thì chẳng
thể trách ai, chỉ có uống thuốc thôi.
Sau ngày giải phóng thì có mấy ông cán bộ bên trung tâm truyền
hình sang để xem trung tâm Đắc Lộ đã phát sóng những chương trình gì, trung tâm
tổ chức một tiệc nhỏ có ít bánh kẹo và nước uống. Tôi chọc cha: “cha ơi, trước
nay làm việc mấy năm mà chưa bao giờ con được uống nước và ăn kẹo”. Cha trả
lời: “con hơn cha là nhà có phúc”. (…). Cha thật thông minh, thấu triệt tiếng
Việt, thuộc Kiều, Cung oán ngâm khúc.
[4] Khi
quân giải phóng tiếp quản, tôi được giao cho việc đối thoại với những người có
trách nhiệm bên đài truyền hình chính phủ. Một chi tiết hết sức cảm động là cha
Quercetti, lúc ấy rất tha thiết ở lại Việt Nam để tiếp tục việc phục vụ giáo
dục qua truyền hình nên đã nói cùng tôi: “Chị Thành ơi, ráng xin cho tôi ở lại
nhé!” Tuy nhiên điều này đã không thể xảy ra được. Khi Vatican muốn có một
chương trình phát thanh bằng Việt ngữ, cha về Vatican để làm việc trong chương
trình này (observatore romano).
