Những
phương tiện di chuyển đã đi vào dĩ vãng (2): Xe kéo
Nguyễn Ngọc Chính
Tìm hiểu về lịch sử của chiếc xe kéo, người ta cho rằng loại
xe này đã ra đời vào đầu kỷ nguyên Minh Trị tại Nhật Bản, vào khoảng năm 1869.
Hồi đó, những gia đình khá giả có thể tậu một chiếc xe do người làm kéo đi
những lúc cần di chuyển, thay vì phải đi bộ.
Theo Wikipedia, xe kéo - tiếng Anh là Rickshaw, tiếng Pháp
là Pousse-Pousse - bắt nguồn từ tiếng Nhật “Jinrikisha” trong đó ghép bởi “jin”
(con người, nhân), “riki” (sức lực) và “sha” (xe). Như vậy, “Jinrikisha” là
loại xe chạy bằng sức kéo của con người.
Xe kéo xưa trên bưu ảnh của Nhật Bản
Bắt đầu từ năm 1870, chính quyền thành phố Tokyo cấp giấy
phép sản xuất và bán xe kéo cho 3 người được coi là nhà sáng tạo phương tiện
vận chuyển “tân kỳ” này: Izumi Yosuke, Takayama Kosuke và Suzuki Tokujiro. Để
được phép
hoạt động tại Tokyo, xe kéo phải được đóng dấu
cho phép của 3 nhà phát minh này.
Xe
kéo tại Nhật năm 1897
Đến năm 1872 có khoảng 40.000 xe kéo hoạt động tại các thành
phố lớn ở Nhật và đây cũng là phương tiện giao thông chính trong cả nước.
Vào thời đó, sức người rẻ hơn nhiều so với sức ngựa nên ngựa chỉ được dùng cho
các hoạt động mang tính cách quân sự. Nguồn nhân lực cho xe kéo là những nông
dân từ thôn quê ra thành thị kiếm sống, tính ra mỗi ngày họ phải chạy từ 30 đến
40km với tốc độ trung bình 8km một giờ.
Phu
xe kéo tại Nhật
Xe kéo lần lượt xuất hiện tại các thành phố châu Á như Trung
Hoa (1873), Singapore (1880), Việt Nam (1883) và vào cuối thế kỷ thứ 19 tại Ấn
Độ, Nepal, Bangladesh, Indonesia, Hồng Kông, Triều Tiên… Nói chung, xe kéo có
mặt khắp lục địa Á Châu là nơi có dân số đông nhất thế giới và cũng là nơi có
trình độ phát triển kém hơn châu Âu, châu Mỹ.
Xe
kéo tại Ấn Độ
Năm 1883, chiếc xe kéo, hay còn gọi là xe tay tại miền Bắc,
xuất hiện lần đầu tiên tại Hà Nội do Thống sứ người Pháp, Jean Thomas Raoul
Bonnal, cho đem từ bên Nhật qua. Xe kéo Hà Nội xuất hiện một năm sau chiếc xe
hơi đầu tiên tại Âu Châu và một năm trước xe tramway, một loại xe do ngựa kéo.
Gần 15 năm sau, Sài Gòn mới biết tới loại xe này.
Hình
ảnh xe kéo là một trong những sắc thái đặc thù của Đông Dương được họa sĩ
Adrien Marie vẽ trong một bức tranh cổ động cuộc đấu xảo năm 1889 tại Pháp
Lịch sử phát triển xe kéo tại Việt Nam bắt đầu từ năm 1884
khi một nhà thầu người Pháp cho sản xuất khoảng 50 chiếc xe cung cấp cho cả
miền Bắc, khi đó còn gọi là Tonkin. Từ đó, chiếc xe kéo dần dần trở nên quen
thuộc tại Hà Nội và chỉ dành cho những người có chức, có tiền. sử dụng làm
phương tiện di chuyển trong khi đi bộ vẫn là phương tiện chính của đại đa số dân chúng.
Ngồi trên xe kéo nói lên cho sự giàu có và uy quyền của
người Pháp và các gia đình quyền quý người bản xứ nhưng trước đó các tiểu thư
khuê các Hà Thành thường ít khi dùng đến xe kéo vì sợ hiểu lầm là… Me Tây. Thời
đó, phụ nữ người bản xứ khi lấy người Pháp tại thuộc địa thường bị mỉa mai là
“Me Tây” cũng như sau này ở Sài Gòn có một số người bị gán cho “danh hiệu”… “Me
Mỹ” khi họ kết hôn với người Mỹ.
Xe
kéo trước khách sạn Metropole (đường Henri Rivière), Hà Nội
Một hãng cho thuê xe kéo sau đó được thành lập tại Hà Nội.
Những chiếc xe kéo đầu tiên có bánh xe bằng sắt, chạy không êm nhưng hành khách
phải giữ chỗ trước một ngày nếu muốn được thuê. Dần dà, bánh xe kéo được bọc cao su
nên khi chạy êm hơn và loại xe bánh sắt chuyển ra các vùng ngoại ô.
Cuộc cách mạng “bánh xe” đã phân chia thành hai loại khách
sử dụng: loại bánh cao su được dành cho giới quan chức thuộc địa và gia đình
trong khi loại bánh sắt dành cho giới trung lưu người bản xứ.
Xe kéo Hà Nội (1900)
Ngay cả những xe kéo với bánh cao su cũng chia ra làm hai
loại, loại bình thường và loại của hãng OMIC. Loại nầy có chổ ngồi bằng nhôm
trắng bóng và có nệm lò xo cũng được bọc vải trắng, dĩ nhiên đi xe loại nầy thì
mắc tiền hơn là đi xe loại thường.
Hình ảnh về các quan lại, binh lính, chức dịch… thời đại
phong kiến dưới triều đại phong kiến qua góc nhìn của các nhiếp ảnh gia người
Pháp khi họ đến Đông Dương trong đó có Việt Nam cho thấy một cái nhìn đầy đủ về
một thời kỳ đã kéo dài ở Việt Nam dưới thời Pháp thuộc.
Hãng xe kéo Hà Nội
Chiếc xe kéo được coi là biểu tượng của sự phân biệt giai
cấp giữa người lao động phải dùng sức mình để kiếm miếng cơm manh áo và hành
khách ngồi phía sau là giới quyền quý, giàu sang. Truyện ngắn Người
ngựa – ngựa người của Nguyễn Công Hoan đã nói lên cuộc đời cơ cực của
người kéo xe, còn được gọi bằng “cu-li”, giữa khung cảnh đêm 30 Tết.
Truyện kể anh phu xe đói khách trong đêm giao thừa gặp phải
một cô khách tân thời tưởng lắm tiền ai ngờ lại quá keo kiệt, chỉ trả hai hào
cho một giờ bao xe. Anh kéo xe giờ cho nên cũng chỉ chạy tà tà, theo cách
Nguyễn Công Hoan mô tả: “đít nhổm mạnh, mà bước ngắn”.
Truyện chỉ có 2 nhân vật và người đọc thoạt đầu cứ tưởng như
thuộc hai giai cấp khác nhau nhưng cuối cùng cũng nhận ra họ chỉ là “người
ngựa” kéo phía sau là “ngựa người”, một “bà” khách lại là một cô gái “ăn sương”
thuê xe kéo để đi kiếm khách trong đêm giao thừa. Đã không có tiền trả anh xe
kéo, “bà” khách lại còn mượn anh hai hào để mua gói thuốc lá, bao diêm và cả
hạt dưa để cắn!
Anh phu xe thì hí hửng khi giờ khắc giao thừa đến gần: “Mười
lăm phút nữa, mình sẽ có sáu hào. Sáu hào với hai hào là tám. Thế nào ta cũng
nài thêm bà ấy mở hàng cho một hào nữa là chín. Chín hào! Mở hàng ngay từ lúc
năm mới vừa đến. Thật là may! Mới năm mới đã phát tài! Thôi, sang năm tất là
làm ăn bằng mười bằng trăm năm nay”.
Xe kéo Hà Nội
Nguyễn Công Hoan dẫn người đọc đến một đoạn thật hấp dẫn sau
khi anh phu xe đã kéo “bà” khách đi khắp phố phường Hà Nội gần 2 giờ đồng hồ
trong đêm giao thừa:
-
Này, anh đỗ xuống tôi bảo. Tôi nói thực với anh nhé. Bây giờ đã về sáng rồi,
chắc anh kéo tôi mãi cũng đến thế mà thôi. Tôi thì thực không có tiền giả anh
đâu. Tôi gán cho anh khăn, áo, đồng hồ mà anh không lấy, thì tôi chả biết nghĩ
thế nào cho phải cả. Thôi thì anh kéo tôi ra chỗ kín, vắng, anh muốn bắt tôi gì
tôi xin chịu.
-
Tôi bắt gì cô mà tôi bắt!
Cô
ả nắm lấy tay, vỗ vào vai anh xe, nhăn nhở cười:
-
Anh này thực thà quá, nghĩa là chỉ có anh với tôi thôi, thì người tôi đây, anh
muốn làm gì tôi cũng bằng lòng.
-
Ối thôi! Tôi lạy cô. Nhỡ cô đổ bệnh cho tôi thì tôi bỏ mẹ tôi.
-
Không sợ, tôi mới khám bệnh hôm qua.
-
Thôi, tôi chắp tay tôi van cô, cô có thương tôi thì mời cô xuống xe cho tôi về,
và xin cô tiền xe!
-
Thế thì anh cứ kéo tôi về nhà tôi, xem có đồ đạc gì đáng giá, thì anh cứ việc
lấy.
Kịch Ngựa người người ngựa
